Wywiad z Jocelyn Bell Burnell /Interview with Jocelyn Bell Burnell

 

Kilka wybranych powodów, dla których „Maria Skłodowska-Curie. Zakochana w nauce” Tomasza Pospiesznego jest a) inspirująca, b) wzruszająca, c) pouczająca

 

Kiedy patrzę na wspólne zdjęcia Marii i Pierre’a, widzę twarz mężczyzny, od której bije spokój i ciepło oraz twarz kobiety, która może wydawać się nieco zasmucona, poważna, zamyślona. Z przeróżnych przekazów wynika, że małżonkowie Curie tacy właśnie byli: on życzliwy, otwarty na ludzi; ona przyjazna, uprzejma i empatyczna, ale jednak trochę wycofana, stroniąca od tłumów, małomówna i…nielubiąca pozować do zdjęć. Maria Skłodowska-Curie była genialną uczoną,  która uważała, że odkrycia naukowe powinny należeć do całej ludzkości, że tego nie sprzedaje się za pieniądze. Nie znosiła sławy i blichtru, ale zawsze rozpromieniała się, kiedy mogła się z kimś podzielić swoją wiedzą i pasją, najchętniej w zaciszu swojego laboratorium - taką zapamiętało ją wielu jej studentów i współpracowników. Możemy o tym przeczytać w niemal każdym opracowaniu na temat wielkiej uczonej, i nie inaczej jest w książce Tomasza Pospiesznego pt. „Maria Skłodowska-Curie. Zakochana w nauce”. Jednak tutaj Maria Skłodowska-Curie jest przede wszystkim człowiekiem, ze swoimi zaletami i słabościami, który miewał zmienne nastroje, gorsze i lepsze dni i jak każdy z nas nie ze wszystkimi ludźmi ze swojego otoczenia działał na wspólnych falach. Jedni ją uwielbiali, inni uważali za wyniosłą, niedostępną czy wręcz irytującą. Dla jednych jej wykłady były inspirujące, dla innych – śmiertelnie nudne. Takiej oczywistej prawdy próżno szukać w pomnikowych  biografiach wielu wybitnych osób, natomiast na pewno nie brakuje jej w tej niezwykle rzetelnej, obszernej, napisanej lekkim, przystępnym językiem i wzbogaconej unikatowymi zdjęciami pozycji.

 

Wyboista droga

W „Zakochanej w nauce” znajdziemy wszystko to, czego potrzebujemy, by dogłębnie poznać i zrozumieć charakter, życiowe wybory, sukcesy i niepowodzenia oraz naukowe dokonania Marii Skłodowskiej-Curie. Jej życie już we wczesnym dzieciństwie było naznaczone tragedią utraty najbliższych osób – najpierw najstarszej siostry, a potem ukochanej matki. Dorastała na ziemiach polskich objętych zaborem rosyjskim, w warunkach ostrej cenzury, rusyfikacji, ciągłych inspekcji carskich urzędników w szkołach. A jednak Maria uwielbiała się uczyć, bo czytanie książek i zdobywanie wiedzy pozwalało oderwać się od dość brutalnej rzeczywistości. O studiowaniu nie było co marzyć, lecz pod groźbą zsyłki na Sybir uczęszczało się na wykłady Uniwersytetu Latającego, prowadzone w prywatnych mieszkaniach w tajemnicy przed władzami carskimi.  Nie musimy Tomaszowi Pospiesznemu wierzyć na słowo, bo niezwykłą ambicję, zapał i determinację Marii, jej rodzeństwa oraz wielu ich przyjaciół do podjęcia tego ryzyka odnajdziemy w licznych fragmentów wspomnień i listów, przytoczonych w książce. No a potem słynna siostrzana umowa, między Marią a Bronisławą, wedle której najpierw Bronia miała na Sorbonie studiować medycynę, a Maria zarabiać na ich utrzymanie; następnie to Maria miała przyjechać Paryża, a Bronisława wraz z mężem finansować jej studia. Tak, tak, to właściwie wszyscy wiemy, lecz w „Zakochanej w nauce” śledzimy tę drogę z nieustannie wzrastającym zdumieniem, ile przeszkód da się pokonać w dążeniu do upragnionej wiedzy. Zdaję sobie sprawę, jak bardzo młodzi ludzie nie cierpią, kiedy im się mówi „Wy to macie dobrze i łatwo; my, starsi, to dopiero musieliśmy się męczyć, żeby do czegoś dojść”, a jednak bardzo polecam tę garść inspiracji od Marii Skłodowskiej szczególnie młodym ludziom.

Poślubić najlepszego przyjaciela

Sądzę, że każdy i każda o tym marzy. Marii i Pierre’owi Curie było dane zaznać wyjątkowej, pod każdym względem, spełnionej miłości dwojga przyjaciół, pokrewnych dusz, wspierających się partnerów, współpracowników i towarzyszy życia codziennego. Kiedy się poznali, ona w nauce stawiała pierwsze kroki, on był już uznanym francuskim fizykiem. Do szczęścia potrzebowali tylko siebie nawzajem i wspólnie prowadzonych badań, które przez długi czas odbywały się w starej, zniszczonej szopie z przeciekającym dachem. W tej nędznej szopie dokonał się przełom w badaniach nad promieniotwórczością, który z małżonków Curie uczynił sławnych uczonych i przyniósł im Nagrodę Nobla z fizyki w 1903 roku. „Wyobraźmy sobie” – pisze Tomasz Pospieszny – „olbrzymi kocioł na wolnym ogniu, bijący żar, wielki pręt, którym trzeba było wszystko mieszać, nieznośny zapach siarkowodoru (zgniłych jaj), chloru i amoniaku […], żrące pary kwasów i zasad szczypiące Marię w oczy i gardło.” W takich warunkach, po to, by wyizolować czysty rad z rudy uranu małżonkowie Curie pracowali przez cztery lata. Trzeba było w tym celu przerobić osiem ton smółki uranowej sprowadzanej z Czech i przeprowadzić - dosłownie! – tysiące doświadczeń chemicznych. Helena Szalay, siostra Marii, swój podziw dla tej harówki wyraziła tak: „Nie mogłam nigdy zrozumieć, jak wątła i słabowita moja siostra mogła temu podołać. A jednak entuzjazm dla podjętego dzieła dał obojgu możliwość wytrwania w pracy.” Droga do dwóch Nagród Nobla (z fizyki w 1903 roku oraz z chemii w 1911 roku) to dla Marii Skłodowskiej-Curie nie tylko lata ciężkiej, laboratoryjnej pracy. Gdyby tak było, to nasze, czytelników, życie byłoby o wiele prostsze. To także historia, bardzo dokładnie prześledzona w „Zakochanej w nauce”, zakusów Komitetu Noblowskiego, by Nobla z fizyki wręczyć Henri Becquerelowi i Pierre’owi Curie, z pominięciem Marii – w końcu jako kobieta i żona najpewniej w tych badaniach co najwyżej pomagała…

Nie samą nauką człowiek żyje i małżonkowie Curie nie byli tutaj wyjątkiem. Z „Zakochaną w nauce” mamy, rzecz jasna, niejedną okazję, by od ich laboratorium się oderwać i poznać ich codzienne życie rodzinne, blaski i troski związane z rodzicielstwem, wspólne wypady rowerowe, na potrzeby których Maria rezygnowała z kapelusza i zakładała krótszą suknię. To wszystko miało swój tragiczny koniec w 1906 roku, kiedy Pierre zginął pod kołami konnego powozu wyładowanego materiałami na mundury na ulicy Dauphine w Paryżu. W swojej książce Tomasz Pospieszny poświęca wiele miejsca tej niewyobrażalnej stracie, jakiej doświadczyła Maria i szczerze mówiąc musiałam kilka razy sięgać po chusteczki. Nie sądzę, by istniało dużo biografii polskiej uczonej, które pozwalają choć w niewielkim stopniu wyobrazić sobie jak bolesny był to dla niej okres i jak mocno zaważył na jej dalszym życiu.

 

Co to jest piezoelektryczność?

 Tego oczywiście nie zdradzę, bo już i tak w kilku miejscach nie mogłam się powstrzymać, by nie zacząć streszczać tej niezwykle ciekawej książki. Małżonkowie Curie żyli i pracowali w fascynujących czasach bezprecedensowych odkryć naukowych. A przecież jeszcze pod koniec XIX wieku jeden z czołowych fizyków francuskich, Marcellin Berthelot pisał: „Świat nie ma dziś dla nas tajemnic”, a wybitny amerykański fizyk polskiego pochodzenia, Albert Michelson głosił: „Wszystkie najważniejsze fundamentalne prawa zostały już odkryte i tak dobrze ustalone, iż jest znikome prawdopodobieństwo, że zostaną one uzupełnione w wyniku nowych odkryć”. Berthelot zmarł w 1907 roku, więc miał mało czasu, by się w pełni przekonać, jak bardzo się mylił, jednak sprawy potoczyły się nadzwyczaj szybko. W pierwszych trzech dekadach XX wieku, za sprawą takich badaczy, jak małżonkowie Curie, polski fizyk Marian Smoluchowski, Albert Einstein, J.J. Thomson, Ernest Rutherford, Lise Meitner, James Chadwick świat nauki najpierw musiał zaakceptować istnienie atomów, w dodatku owe atomy co i rusz odsłaniały kolejne tajemnice swojej struktury i własności tworzących je cząstek. Historie tych odkryć wraz ze szczegółowymi opisami zjawisk i praw przyrody znajdziemy w książce Tomasza Pospiesznego. To obszerne i zarazem moje ulubione fragmenty, które bardzo przystępnym językiem objaśnią nam, m.in. co to jest wspomniana piezoelektryczność, i temperatura Curie, na czym polegały doświadczenia Marii i Pierre’a z elektroskopem (super ciekawe!); co to jest grająca tutaj główną rolę promieniotwórczość, jak doszło do zidentyfikowania jądra atomowego i tworzących go cząstek; czym są pozytony oraz co to jest odkryta przez starszą córkę Marii, Iréne Joliot-Curie i Fredericka Joliot-Curie sztuczna promieniotwórczość. Poznamy tu także wszystkich najważniejszych uczonych tamtych czasów: oprócz wspomnianych powyżej, m.in. Wilhelma Rӧntgena, Ludwiga Boltzmanna, Nielsa Bohra, Williama Ramsaya, Lorda Kelvina; dowiemy się też, jakiego rodzaju spory toczyli i jak ze sobą czasem rywalizowali. I macie moje słowo, że aby to wszystko zrozumieć, wcale nie trzeba mieć solidnej wiedzy z dziedziny chemii i fizyki.

 

To  po co właściwie sięgać po tę książkę?

O życiu Marii Skłodowskiej-Curie napisano już bardzo wiele artykułów i książek. Jest niemal pewne, że jest to jedna z nielicznych postaci, o której przynajmniej krótkie notki biograficzne można znaleźć w szkolnych podręcznikach. Jednak co bardziej dociekliwi badacze, wśród nich Tomasz Pospieszny, wciąż doszukują się nowych źródeł, fotografii, fascynujących faktów. „Zakochana w nauce” to bogactwo takich właśnie unikalnych źródeł: zdjęć wcześniej niepublikowanych, fragmentów wspomnień i listów; anegdot, materiałów prasowych. Dzięki temu otrzymujemy wnikliwą biografię, nie pomnik, wraz z jej różnorodnymi aspektami: zaletami i wadami charakteru; sukcesami i porażkami; radościami i smutkami; małżeństwem i macierzyństwem; niefortunnym romansem; sławą i uwielbieniem, a kilka lat później obrzucaniem błotem przez francuską prasę. Maria Skłodowska-Curie dała ludzkości swoje wspaniałe odkrycia naukowe wierząc, że to jest właśnie naczelny cel i misja nauki: służyć ludziom, nie żądając w zamian zaszczytów i zysku. Przede wszystkim jednak Maria Skłodowska-Curie, niezależnie od przeciwności losu czy niepowodzeń, nigdy, przenigdy się nie poddawała. Książka Tomasza Pospiesznego to bez wątpienia pozycja obowiązkowa na półce każdego, kto interesuje się historią polskiej i światowej nauki, chce się podkształcić w dziedzinie fizyki i chemii lub po prostu otrzymać porządną dawkę inspiracji.

 P.S. Ja czytając tę książkę zainspirowałam się wiele razy. Np. już wiem, kto będzie bohaterem kolejnego wpisu na tym blogu, ale niech to będzie niespodzianka.:-)

* Wszystkie cytaty w tekście pochodzą, rzecz jasna, z książki "Zakochana w nauce".